Potwierdzajcie czynem posiadanie serca! Sprawdźcie swoją interpretację autorytetu, szacunku, posłuszeństwa! Czy znajdujecie się już na nowej drodze? Jeżeli tak, to dobrze.

Czytając tę książkę, niejeden starszy człowiek postawi kilka pytań. Może będzie przypuszczał, że dzieło to solidaryzuje się, ze zrewoltowaną młodzieżą. Tak, rzeczywiście znajduje się ono po jej stronie, jest sojusznikiem tych młodych sił, dla których wyzwolenie od „zaduchu i stęchlizny” nie jest sygnałem do rozbijania i podpalania, ale początkiem rzeczowej dyskusji z przekonywającymi argumentami. Do ludzi, którzy na propozycje reformy w duchu demokratycznym nie mają żadnej lepszej odpowiedzi niż obstawanie przy zasadach trwających setki lat, można się zbliżyć nieraz jedynie przez „grzeczność z sercem”.

„Kto opanował pewne formy, powinien móc je rozbić”. Oto stare powiedzenie z historii form zachowania, które do dziś nie straciło swojego znaczenia: „kto umie suwerennie stosować się do reguł, rozpozna też sytuację, w której może i powinien je przekroczyć”.

Stale próbujemy budować mosty. W wielu rozdziałach tej książki nowe zalecenia dla nowego pokolenia dorosłych są przeciwstawne tym formom, którym ze zrozumiałych względów hołduje jeszcze dziś wielu ludzi starych. Te zasady powinien młody człowiek przynajmniej przyjąć do wiadomości, jeżeli nie poznał ich w domu rodzinnym, szkole lub podczas nauki tańca. Nierzadko przecież z poczucia taktu trzeba uwzględnić fakt, że istnieje wiek, w którym jedynie niewielu jest w stanie jeszcze się przestawić. Okazywanie uwagi i szacunku starym paniom i panom w sposób zgodny z wymogami ich epoki przyjdzie młodym tym łatwiej, im więcej zrozumienia okażą starsi dla teraźniejszości i przyszłości ich dzieci i wnuków. Podstawowa zasada naszej pracy powinna być pożyteczna dla wszystkich: mniej form, więcej taktu.

Młodzież atakowała przede wszystkim zasadę, która brzmiała jak apel we wszystkich odpowiednich dziełach, książkach, broszurach, traktacikach: „uprzejmość z sercem”. Chodziło mianowicie o sprzeczność, która dopiero wtedy uwidoczniła się jasno. Zasada „uprzejmość z sercem” stanowiła sama w sobie krytykę etykiety pozbawionej serca: krytykę gradacji ludzi, począwszy od władzy do ostatniego poddanego, i krytykę niemal nieogarniętej liczby zasad, do których opanowania trzeba było oddzielnego studium i które stawiały wyżej tych, którzy zasady zachowania się wobec ludzi opanowali, niż „zwykłego człowieka”.

Kto zatem pod pojęciem grzeczności rozumiał sposób zachowania się dworaków albo usłużnych pochlebców - a taka przemiana znaczenia tego słowa w tamtym okresie nastąpiła - miał rację, twierdząc, że „grzeczność z sercem” oznacza sprzeczność samą w sobie. Wezwanie, aby zachowywać się jak dworak, byłoby zachętą do obłudy.

Mimo jednak usprawiedliwionej krytyki, będziemy musieli przestrzegać niektórych „świętości” za każdą rogatką, zwłaszcza dziś w epoce turystyki masowej. Musimy uznawać je w państwach, narodach i rodzinie, podobnie jak odrębności, odróżniające od siebie po-szczególnych ludzi. Powszechne zrównanie z pewnością nie służy ludzkości. Jedno bowiem dotyczy wszystkich narodów: przeciwieństwa przyciągają się.

Tak więc ostatecznie pojęcia, które uniknęły zniekształcenia w Trzeciej Rzeszy, znalazły się pod obstrzałem jako podejrzane, podobnie jak „zaduch i stęchlizna” z minionych dawno stuleci. Na przykład ankieta z 1956 roku wykazała, że pojęcie „formy towarzyskie” było zrozumiałe tylko dla stosunkowo niewielkiej liczby ankietowanych. Natomiast wyraz „uprzejmość” był jednoznaczny dla dwóch trzecich i stało się jasne, w jakim zakresie trzeba formułować współczesne zalecenia.

W podobnej ankiecie, przeprowadzonej w późniejszych latach stwierdzono, że „formy towarzyskie” (76%) i „uprzejmość” (71%) są najlepiej rozumiane ze wszystkich innych wyrazów dotyczących zachowania.

Niejeden młody człowiek, który nie przeżył ani czasu przewartościowywania i odmawiania znaczenia tym wszystkim pojęciom, ani otchłani grozy, z trudem jedynie może się wczuć w te wywody. Mógłby on je zrozumieć na podstawie przemyśleń własnej epoki, kiedy mianowicie młodzież, która nie przeżyła czasów przedwojennych i wojennych zaczęła się krytycznie rozprawiać z wieloma formami organizacyjnymi dzisiejszego społeczeństwa, natknęła się na najważniejsze stare pojęcia i uznała, że są nie do pogodzenia z jej poglądami na wolność i nowoczesną demokrację.

Oddziaływanie wskazań Tauberta daje się śledzić w literaturze przez prawie 200 lat, aż do progu 20. wieku. W dziedzinie godnego zachowania się prymat należy się jednak nauczycielowi tańca Adolfowi, hrabiemu Knigge, za książkę „O postępowaniu wobec ludzi”, która ukazała się w 1788 roku. Dzieło Kniggego, tak często fałszywie rozumiane, różniło się znacząco od zbioru zasad lansowanych przez nauczycieli tańca. Knigge odwoływał się do całej ludzkości, którą on, przedstawiciel etyki społecznej i pisarz, chciał udoskonalać. Nauczyciel tańca przedstawiał zwięzłe zasady, czego zaletą było to, że można je było łączyć z nauczaniem tańca. Wady takiego katalogu zachowań ujawniły się dopiero w latach pięćdziesiątych naszego stulecia.

Nagle na scenie pojawiła się młodzież, która już nie wierzyła, że reguły „są dane z góry i muszą być akceptowane”. Pytała ona o ich sens: „dlaczego tak właśnie powinniśmy postępować”. Młodzi ludzie kartkowali stare i nowe podręczniki dobrego wychowania i w wielu przypadkach wykrywali sprzeczności. Uprzednie, nie kwestionowane nauczanie zasad dobrego zachowania przekształciło się w dyskusję o sensie i bezsensie obowiązujących form. Tak więc młodzież, podobnie jak jej poprzednicy 250 lat temu, wzięła w swoje ręce poszu-kiwanie form, odpowiadających naszej epoce. Powtórzyło się coś częstego w historii. W poprzednim stuleciu do rewolucji mieszczańskiej i zwycięstwa demokracji doprowadził walc. Z nastaniem rock and rolla i big-bitu po drugiej wojnie światowej nastąpiła krytyka pokrytych kurzem form towarzyskich, jeszcze zanim studenci rozpoczęli walkę przeciw zaduchowi i stęchliźnie uniwersytetów.

Wyniki tej konferencji były całkiem niewystarczające pod względem nowoczesności, otwartości i praktyczności dla postępowych i demokratycznych ministrów spraw zagranicznych, ale przyniosły wielką ulgę prawie wszystkim ministrom świata. Nie odetchnęli jednak ani człowiek z ulicy, ani matka otoczona dziećmi, ani nauczyciel w gronie uczniów, ani prowadzący naukę tańca. Dla nich nic się jeszcze nie zmieniło. Aby zachowywali się comme il faut (jak wypada), zalecano im przestrzeganie zasad etykiety, które wykluły się setki lat temu na dworach, a w minionym stuleciu zostały przejęte przez dojrzałe do życia na poziomie dworu bogate mieszczaństwo, na użytek towarzystwa z salonem i służbą. Należało do tego odpowiednie wyrażanie się, najlepiej po francusku. Kto tego języka nie opanował, ten raz za razem popełniał faux pas (fałszywy krok).

Powoli zmieniały się także obyczaje mieszczaństwa, ale po II. wojnie światowej doszło do zrozumiałego reaktywowania starych reguł zachowania się. Zbyt wielu ludzi wierzyło, mając najlepsze intencje, że przeciw rozluźnieniu obyczajów, spowodowanym przez wojnę, muszą wystąpić z pouczeniami, zaczerpniętymi z kodeksów towarzyskich lat dwudziestych. Między epokami istniała Trzecia Rzesza, która nawet pozytywne wezwania, jak np. budzenie do ducha obywatelskiego, uczyniła rzeczą wątpliwą.

Abstrahując od pojedynczych odważnych prób przynajmniej częściowego pozbycia się reliktów dworskiego myślenia w domu mieszczańskim, większości tych, którzy szukali dojścia do młodzieży, nie zostało zaoszczędzone przeżycie powojennego upadku reguł etykiety, od dawna pokrytych kurzem.

Ciągle słyszy się pytanie, dlaczego właśnie nauczyciele tańca tak dobrze znają formy towarzyskie, pasujące do danej epoki. W pierwszych latach powojennych byli oni jeszcze pod wpływem wpojonej im tradycji, pochodzącej od dworskich mistrzów baletu lub tańca.

Stary sposób znakowania granic i nowy wspomagania pamięci zeszły się ze sobą wtedy, gdy w rozkwicie absolutyzmu dworacy na dworze wersalskim korzystali z karteczek ze wskazówkami, odnoszącymi się do coraz bardziej skomplikowanego ceremoniału dworskiego.
Już z wyrazu ceremoniał wynika, że etykieta, rozumiana jako całokształt zasad towarzyskiego zachowania się, ma zastosowanie w ściśle określonym miejscu. Jest odpowiednia w warunkach oficjalnych i dworskich. Oznacza to, że w rządowych przepisach protoko-larnych jest ona do dziś pożytecznym instrumentem, ułatwiającym spotkania w sprawach międzynarodowej polityki państwa.

My, zwykli śmiertelnicy, nie poruszamy się zazwyczaj w takich kręgach. Wynika z tego, że ścisła etykieta ma tylko względne zastosowanie w naszym dniu powszednim. Musimy jednak do niej się dostosować, gdy sami mamy się udać na spotkanie z osobami reprezentującymi państwo, np. gdy przeciętnemu obywatelowi nadaje się Krzyż Zasługi, albo gdy się go zaprasza na prywatną audiencję u królowej lub papieża. Proszę się jednak nie przerażać. Po pierwsze, przy-trafi się to niewielu z nas, a po drugie, w takim przypadku dostaniemy się pod skrzydła szefa protokołu, który najdokładniej objaśni, co etykieta zaleca.

Oczywiście nawet tak sztywny zbiór przepisów, jakim jest etykieta, musi jednak przejawiać pewną elastyczność i dostosować się do współczesnych warunków.